ALES Sözel · 7. hafta
Uzun metin blokları (29–42)
Bu konudan sınavda ortalama 9,4 soru çıkıyor (son 11 ALES).
Sözel testin 29–42. soruları büyük ölçüde ortak metinli bloklardır: bir metin verilir, ona bağlı 2, 3 ya da 4 soru sorulur. Kitaptaki 11 sınavda bu bantta sınav başına ortalama 9–14 soru uzun metin bloğundan geliyor. Metinlerin alanı en çok psikoloji-sosyoloji, edebiyat ve felsefe; din ya da İslam kültürü konulu metin ise ancak ara sıra çıkıyor.
Tipik soru kökleri: "Bu parçada … değinilmemiştir", "Bu parçaya göre … hangisi söylenebilir?", "Parçadaki altı çizili sözle anlatılmak istenen nedir?", "Bu parçada asıl anlatılmak istenen nedir?"
Uzun metin neden ayrı bir beceri?
Tek paragraf sorusunda metni okur, soruyu çözer, geçersin. Uzun metinde ise aynı metne dört kez döneceksin. Metni her soruda baştan okursan 14 soru 30 dakikayı bulur. Amaç, metni bir kez ama haritasını çıkararak okumak ve sonra sorulara gereken yere doğrudan giderek cevap vermektir.
Okuma yöntemi
- Önce soru köklerine göz at (15 saniye). Yalnızca kökleri oku, şıkları değil. "Altı çizili söz", "değinilmemiştir", "asıl anlatılmak istenen" gibi kökler, metinde neye dikkat edeceğini söyler.
- Metni paragraf paragraf oku ve her paragrafın yanına 1–3 kelimelik not yaz. Örnek: "1: sorun tanımı", "2: araştırma", "3: eleştiri", "4: yazarın önerisi". Bu notlar metnin haritasıdır.
- Soruları sırayla çöz. ALES'te soruların sırası çoğunlukla metnin sırasını izler: ilk soru ilk paragraflarla, son soru metnin tamamıyla ilgilidir.
- Her şıkkı metinde bir yere bağla. Şıkkın karşılığını haritadan bul ve o cümleyi yeniden oku. Karşılığı bulunamayan şık "değinilmemiştir" sorusunun cevabı adayıdır.
- "Asıl anlatılmak istenen" sorusunu en sona bırak. Diğer soruları çözerken metni zaten iyice anlamış olursun.
Soru tiplerine göre yaklaşım
| Soru kökü | Ne yapmalı |
|---|---|
| … değinilmemiştir / … söz edilmemiştir | Beş şıktan dördünü metinde bul ve işaretle. Metinde karşılığı olmayan tek şık cevaptır. |
| … söylenebilir / … ulaşılabilir | Metinde doğrudan yazmayabilir ama metinden kesin olarak çıkmalı. Aşırı genelleme yapan şıkları ele. |
| … söylenemez / … ulaşılamaz | Metinle çelişen ya da metnin söylediğinin ötesine geçen şıkkı ara. |
| Altı çizili sözle anlatılmak istenen | Altı çizili sözün bir önceki ve bir sonraki cümlesini oku. Anlam oradadır; sözün sözlük anlamı değil, metindeki işlevi sorulur. |
| Asıl anlatılmak istenen / ana düşünce | Metnin tamamını kapsayan şıkkı seç. Tek paragrafa ait doğru bilgi, ana düşünce olamaz. |
Metnin bir bölümüne ait doğru bilgiyi ana düşünce sanmak. "Asıl anlatılmak istenen" sorusunda şıkların çoğu metinde gerçekten geçen cümlelerdir. Doğru cevap, bunların hepsini kapsayan düşüncedir. Seçtiğin şıkkı her paragrafa uygula: bir paragrafı dışarıda bırakıyorsa ana düşünce değildir.
Kendi bilgisiyle cevaplamak. Metin felsefe, tarih ya da din konusundaysa, alan bilgin sana "bu şık doğru" dedirtebilir. Ama soru "bu parçaya göre" diye sorar. Metinde olmayan doğru bilgi, yanlış şıktır.
Uygulama metni 1 (4 soru)
Aşağıdaki metni önce yöntemdeki gibi oku: paragraf yanına not yaz, sonra soruları çöz.
(1) Uzun süre boyunca bellek, bir tür arşiv gibi düşünüldü: yaşadıklarımız bir yere kaydedilir, gerektiğinde oradan olduğu gibi çıkarılırdı. Bu benzetme sezgisel olarak doğru görünür; çünkü çocukluğumuza ait bir sahneyi hatırladığımızda, onu sanki bir fotoğrafa bakar gibi "gördüğümüzü" düşünürüz.
(2) Ne var ki psikoloji araştırmaları bu tabloyu ciddi biçimde sarstı. Katılımcılara bir trafik kazasının görüntüsü izletilen bir deneyde, sorunun "Arabalar birbirine çarptığında" yerine "Arabalar birbirine daldığında hızları neydi?" diye sorulduğu grup, hızı daha yüksek tahmin etti. Üstelik bu grubun bir kısmı, görüntüde hiç olmayan kırık camları gördüğünü söyledi.
(3) Bu ve benzeri bulgular, hatırlamanın bir geri getirme değil, her seferinde yeniden kurma olduğunu gösteriyor. Bir anıyı her hatırladığımızda onu o anki bilgilerimiz, duygularımız ve bize sorulan soruların biçimiyle yeniden inşa ediyoruz. Bu yüzden en canlı anılarımız bile en güvenilir anılarımız olmayabilir.
(4) Bu sonuç, yalnızca laboratuvarı ilgilendirmez. Mahkemelerde tanık ifadeleri, uzun süre en güçlü delil sayıldı. Oysa sorgulama sırasında kullanılan tek bir sözcüğün bile tanığın hatırladıklarını değiştirebileceği anlaşıldıkça, birçok ülke tanık dinleme yöntemlerini yeniden düzenledi.
Bu metinde aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir? A) Belleğin eskiden bir arşive benzetildiğine B) Soruda kullanılan sözcüğün hatırlananı etkileyebildiğine C) Canlı anıların her zaman güvenilir olmadığına D) Bazı ülkelerin tanık dinleme yöntemlerini değiştirdiğine E) Yaşlandıkça bellek kapasitesinin azaldığına
Çözüm
Şıkları haritada bul: A → 1. paragraf ("arşiv gibi"). B → 2. paragraf ("daldığında" deneyi). C → 3. paragrafın son cümlesi. D → 4. paragrafın son cümlesi. E → metinde yaşlanmaya ya da bellek kapasitesine hiç değinilmiyor. Bu bilgi genel kültür olarak doğru olabilir, ama metinde yok.
Cevap: E
Metindeki deneyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Katılımcıların tümü kırık cam gördüğünü söylemiştir. B) Sorunun biçimi, katılımcıların yalnızca hız tahminini değil, hatırladıkları ayrıntıları da etkilemiştir. C) Deney, tanıkların genellikle bilerek yalan söylediğini kanıtlamıştır. D) "Çarptığında" diye sorulan grup hızı daha yüksek tahmin etmiştir. E) Deneyde katılımcılara gerçek bir kaza anlatılmıştır.
Çözüm
2. paragrafa dön. A aşırı genelleme: metin "bir kısmı" diyor, "tümü" değil. C metinde yok; metin bilinçli yalandan değil, belleğin yeniden kurulmasından söz ediyor. D tersini söylüyor: yüksek tahmin "daldığında" grubundan geldi. E yanlış: kazanın görüntüsü izletildi. B ise metinden kesin olarak çıkıyor: sözcük hem hız tahminini yükseltti hem de görüntüde olmayan kırık camların "hatırlanmasına" yol açtı.
Cevap: B
Metindeki "hatırlamanın bir geri getirme değil, her seferinde yeniden kurma olduğu" ifadesiyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir? A) Anılar zamanla tamamen silinir. B) İnsan, istemediği anıları bilinçli olarak değiştirir. C) Hatırlanan şey, hatırlandığı anın koşullarından etkilenerek her seferinde yeniden oluşturulur. D) Çocukluk anıları yetişkinlik anılarından daha doğrudur. E) Bellek, fotoğraf gibi kesin kayıtlar tutar.
Çözüm
Sözün ardından gelen cümle açıklıyor: "Bir anıyı her hatırladığımızda onu o anki bilgilerimiz, duygularımız ve bize sorulan soruların biçimiyle yeniden inşa ediyoruz." Bu tam olarak C. E, metnin çürüttüğü eski görüş. A ve D metinde yok. B'deki "bilinçli olarak" metnin söylediğinin ötesine geçiyor; metin yeniden kurmanın farkında olmadan gerçekleştiğini ima ediyor.
Cevap: C
Bu metinde asıl anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir? A) Tanık ifadeleri mahkemelerde hiçbir zaman delil olarak kullanılmamalıdır. B) Bellek, geçmişi olduğu gibi saklayan bir arşiv değil, anıları her seferinde yeniden kuran bir süreçtir ve bunun gündelik hayatta da önemli sonuçları vardır. C) Psikoloji deneyleri, trafik kazalarının nedenlerini anlamak için yapılır. D) Çocukluk anılarımızı fotoğraflara bakarak hatırlarız. E) Sorgulamada kullanılan sözcükler, tanıkların hız tahminini artırır.
Çözüm
Haritaya bak: 1 eski görüş (arşiv), 2 deney, 3 sonuç (yeniden kurma), 4 gerçek hayattaki etkisi (mahkeme). Bu dört paragrafı birlikte kapsayan yalnızca B. E metinde geçen doğru bir bilgi ama sadece 2. paragrafa ait; ana düşünce olamaz. A aşırı genelleme ("hiçbir zaman"): metin yöntemlerin yeniden düzenlendiğini söylüyor, ifadelerin tamamen reddedildiğini değil. C ve D metnin amacını çarpıtıyor.
Cevap: B
Uygulama metni 2 (2 soru)
(1) 19. yüzyılda fotoğraf makinesi yaygınlaştığında, pek çok ressam resmin sonunun geldiğini düşündü. Bir makine, bir ressamın günlerce uğraşarak yaptığı portreyi birkaç saniyede ve çok daha gerçekçi biçimde çıkarabiliyordu.
(2) Oysa olan tam tersiydi. Gerçeği kopyalama yükünden kurtulan ressamlar, gözün gördüğünü değil, ışığın bıraktığı izlenimi, rengin duyguyu, biçimin düşünceyi nasıl taşıdığını araştırmaya yöneldi. Empresyonizmden soyut resme uzanan yol, bir bakıma fotoğrafın açtığı boşlukta yürüdü. Yeni bir teknoloji, eski bir sanatı yok etmek yerine onu kendi özüne dönmeye zorlamıştı.
Bu metne göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz? A) Fotoğraf makinesi, portre yapmayı ressamlar açısından daha zahmetsiz hâle getirmiştir. B) Bazı ressamlar fotoğrafın resmi sona erdireceğinden kaygı duymuştur. C) Fotoğraf, resmin gerçeği kopyalama işlevini üstlenmiştir. D) Fotoğrafın yaygınlaşmasından sonra ressamlar resmin farklı olanaklarını araştırmıştır. E) Empresyonizmin ortaya çıkışı, fotoğrafın yarattığı durumla ilişkilendirilmiştir.
Çözüm
B → 1. paragraf ("resmin sonunun geldiğini düşündü"). C → 2. paragraf ("gerçeği kopyalama yükünden kurtulan"). D → 2. paragrafın ikinci cümlesi. E → "Empresyonizmden soyut resme uzanan yol … fotoğrafın açtığı boşlukta yürüdü." A ise metnin söylediğinden farklı: portreyi kolaylaştıran makineydi, ressamların işi kolaylaşmadı; ressamlar portre yapmayı bırakıp başka arayışlara yöneldi. Metinden bu sonuca ulaşılamaz.
Cevap: A
Metindeki "Yeni bir teknoloji, eski bir sanatı yok etmek yerine onu kendi özüne dönmeye zorlamıştı." cümlesiyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir? A) Teknoloji, sanatın her alanında zararlıdır. B) Fotoğraf, resmi gereksiz kılmış ve onun yerini almıştır. C) Fotoğraf, resmin taklit işlevini devralınca resim, yalnızca kendisinin yapabileceği şeylere yönelmiştir. D) Ressamlar, fotoğraf tekniklerini resimlerinde kullanmaya başlamıştır. E) Resim, 19. yüzyıldan önce hiçbir zaman gerçekçi olmamıştır.
Çözüm
Cümle, 2. paragrafın özeti. "Kendi özü", fotoğrafın yapamadığı şeyler: izlenim, renk, duygu, düşünce. C bunu söylüyor. B metnin karşı çıktığı görüş; A ve E metinde yok; D metinde geçmeyen bir iddia.
Cevap: C
Süre yönetimi
- 2 soruluk blok: yaklaşık 2,5–3 dakika.
- 3 soruluk blok: yaklaşık 4 dakika.
- 4 soruluk blok: yaklaşık 5–6 dakika.
- 29–42 bandının tamamı için hedef: 20 dakika civarı.
Bir blokta takıldığın soruyu işaretle ve geç; metni yeniden okumak için en iyi an, diğer soruları bitirdiğin andır. Haritan hazır olduğu için geri döndüğünde metnin neresine bakacağını bilirsin.
"Hiçbir zaman, her zaman, tümü, yalnızca" içeren şıklar. Metin genellikle ölçülü konuşur ("bir kısmı", "çoğu zaman", "olabilir"). Şıktaki kesin ifade, metnin söylediğinin ötesine geçiyorsa yanlıştır.
Günlük pratik önerisi
Her gün bir uzun metin bloğu çöz ve çözdükten sonra 1 dakikanı şuna ayır: "Bu metnin haritası neydi?" sorusunu yanıtla ve 4 paragraf notunu yaz. İki hafta sonra metni okurken haritayı kendiliğinden çıkardığını fark edeceksin. Programdaki günlük 20 dakikalık okuma (bilim, sanat, psikoloji, felsefe dergileri) bu beceriyi hızlandırır.
Özet
- Uzun metni bir kez oku, her paragrafa 1–3 kelimelik not yazarak harita çıkar.
- Okumadan önce yalnızca soru köklerine bak; şıkları okuma.
- Sorular genellikle metnin sırasını izler.
- "Değinilmemiştir" sorusunda dört şıkkı metinde bul; kalan beşinci cevaptır.
- Altı çizili sözün anlamı, çevresindeki cümlelerdedir.
- Ana düşünce sorusunu sona bırak; tüm paragrafları kapsayan şıkkı seç.
- Kesin ifadeli şıklara ve kendi alan bilgine karşı dikkatli ol.