ALES Sözel · 6. hafta
Yer değiştirme ve akışı bozan cümle (13–18)
Bu konudan sınavda ortalama 6 soru çıkıyor (son 11 ALES).
Sözel testte 13–15. sorular cümle yer değiştirme, 16–18. sorular düşüncenin akışını bozan cümle sorusudur. 11 sınavın hepsinde bu düzen korunmuş. Kitaptaki verilere göre 13–14. sorular sözelin en zor sorularındandır (ortalama zorluk 2,9 / 3); 16–18 ise orta seviyededir (2,0 / 3). Yani akışı bozan cümle soruları hızlı puan, yer değiştirme soruları ise sabır ister.
Tipik soru kökleri: "Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangi ikisinin yeri değiştirilirse anlam bütünlüğü sağlanır?" ve "Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır?"
Paragraf bir zincirdir
İyi yazılmış bir paragrafta her cümle bir öncekine bir halkayla bağlanır. Bu halkalar üç türlüdür ve iki soru tipinin de anahtarı bunları görmektir:
- Gönderim halkası: "bu", "bunlar", "o", "söz konusu", "aynı", "bu durum", "bu yöntem" gibi sözcükler, kendinden önce anılmış bir şeyi gösterir. Gösterdiği şey bir önceki cümlede yoksa zincir kopmuştur.
- Bağlaç halkası: "ancak, oysa, buna karşın" (karşıtlık), "bu nedenle, dolayısıyla" (sonuç), "üstelik, ayrıca" (ekleme), "örneğin" (örnekleme). Her bağlaç, önceki cümleyle belirli bir ilişki kurar; o ilişki yoksa cümle yanlış yerdedir.
- Sıra halkası: zaman sırası (önce, ardından, sonunda), genelden özele ya da sebepten sonuca akış.
Soruyu çözerken cümlelerin başına ve sonuna bakarak halkaları işaretle. Bir cümle "Bu nedenle" ile başlıyorsa, hemen önünde bir neden görmelisin. "Bu teknik" diyorsa, önceki cümlede bir teknik anılmış olmalı.
Cümle yer değiştirme (13–15)
Neden zor?
Çünkü parçada iki kopukluk vardır ve ikisini aynı anda çözen tek bir takas aranır. Tek bir kopukluğu fark etmek kolaydır; asıl iş, hangi iki cümlenin yer değiştirdiğinde iki kopukluğu birden kapattığını bulmaktır.
Yöntem (4 adım):
- Parçayı bir kez oku ve konuyu tek kelimeyle yaz (ör. "arı kolonisi").
- Her cümlenin başındaki gönderim ve bağlaç sözcüklerinin altını çiz.
- Bağlantının koptuğu iki yeri bul. Genellikle bir cümle, anlattığı şey henüz tanıtılmadan "bu …" diye başlar; başka bir yerde de tanıtılan bir kavram sahipsiz kalır.
- Şıktaki iki cümleyi zihninde yer değiştir ve parçayı baştan sona oku. İki kopukluk da kapanıyorsa cevap odur.
Pratik ipucu: şıklarda sık geçen cümle numarası genellikle yanlış yerdeki cümlelerden biridir. Önce o cümlenin nereye ait olduğunu düşün.
(I) Kâğıt yapımı, uzun süre Çin'de sıkı biçimde saklanan bir teknikti. (II) Bu atölyelerin ürünleri kısa sürede parşömenin yerini almaya başladı. (III) Bu zanaatkârlar, Bağdat ve Şam'da ilk kâğıt atölyelerini kurdu. (IV) 751'de Semerkant'ta esir düşen Çinli ustalar ise bu tekniği Müslüman zanaatkârlara öğretti. (V) Kâğıt, 12. yüzyılda Endülüs üzerinden Avrupa'ya ulaştı. Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangi ikisinin yeri değiştirilirse anlam bütünlüğü sağlanır? A) I ve II B) II ve III C) II ve IV D) III ve IV E) IV ve V
Çözüm
Gönderim sözcüklerini işaretle: II "Bu atölyelerin", III "Bu zanaatkârlar" diye başlıyor. Atölyeler ilk kez III'te, zanaatkârlar ilk kez IV'te anılıyor. Yani iki kopukluk var: II atölyelerden önce, III zanaatkârlardan önce geliyor.
II ile IV yer değiştirirse sıra: I – IV – III – II – V. Okuyalım: teknik Çin'de saklıydı (I); esir ustalar onu Müslüman zanaatkârlara öğretti (IV); bu zanaatkârlar atölyeler kurdu (III); bu atölyelerin ürünleri parşömenin yerini aldı (II); kâğıt Avrupa'ya ulaştı (V). İki kopukluk birden kapandı.
Diğerlerini dene: D (III–IV) sonrası sıra I – II – IV – III – V olur; II'deki "Bu atölyelerin" hâlâ sahipsiz. B (II–III) sonrası III ikinci sıraya geçer, "Bu zanaatkârlar" yine sahipsiz. A ve E de kopuklukları kapatmaz.
Cevap: C
(I) Bal arıları, yiyecek kaynağını bulduklarında kovana dönüp özel bir dans yapar. (II) Kaynak uzaktaysa arı sekiz rakamına benzeyen bir yol çizer; buna "sallanma dansı" denir. (III) Bu dansın dili ilk kez 20. yüzyılda Karl von Frisch tarafından çözüldü. (IV) Kaynak kovana yakınsa ise dans, küçük daireler çizmekten ibarettir. (V) Von Frisch, bu buluşuyla 1973'te Nobel Ödülü'nü aldı. Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangi ikisinin yeri değiştirilirse anlam bütünlüğü sağlanır? A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) III ve V E) IV ve V
Çözüm
İki kopukluk var: (1) IV. cümle "Kaynak kovana yakınsa ise" diyerek II'deki "Kaynak uzaktaysa" durumuna karşıtlık kuruyor; bu yüzden II'nin hemen ardından gelmeli. Oysa araya III girmiş. (2) V. cümle "bu buluşuyla" diyor; buluş III'te anlatılıyor, yani V, III'ün hemen ardından gelmeli.
III ile IV yer değiştirirse sıra I – II – IV – III – V olur: dansın iki türü art arda anlatılır (II, IV), ardından dili çözen bilim insanı (III) ve ödülü (V) gelir. İki kopukluk birden kapanır.
Cevap: C
(I) Osmanlı döneminde kervansaraylar, ticaret yollarının güvenliği için bir gün arayla kurulurdu. (II) Üstelik yolcular burada üç gün boyunca ücret ödemeden konaklayabilirdi. (III) Bu mesafe, bir kervanın günde yürüyebildiği yaklaşık 30–40 kilometreye denk geliyordu. (IV) Kervansarayların giderleri çoğunlukla vakıflar tarafından karşılanırdı. (V) Bu ücretsiz konaklama geleneği, ticaretin canlı kalmasında önemli bir rol oynadı. Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangi ikisinin yeri değiştirilirse anlam bütünlüğü sağlanır? A) I ve III B) II ve III C) II ve IV D) III ve IV E) IV ve V
Çözüm
III. cümle "Bu mesafe" diyor; mesafe I'de ("bir gün arayla") anılıyor, yani III, I'in hemen ardından gelmeli. II. cümle "Üstelik … ücret ödemeden" diyerek bir ek bilgi veriyor; "üstelik" öncesinde bir olanak anlatılmış olmalı, ve ücretsiz konaklama ancak giderleri birinin karşıladığı söylendikten sonra anlam kazanıyor (IV). V ise "Bu ücretsiz konaklama" diyerek II'ye bağlanıyor.
II ile III yer değiştirirse sıra: I – III – II – IV – V. "Bu mesafe" artık I'e bağlanır. Ama II'den sonra IV gelir, V'teki "Bu ücretsiz konaklama" ise IV'e (vakıf giderleri) bağlanır. IV giderleri anlattığı için "ücretsiz" fikrini destekler; akış bozulmaz.
Diğer şıkları kontrol et: C (II–IV) ve D (III–IV) sonrasında "Bu mesafe" hâlâ I'den kopuk kalır; A ve E'de de III yerinden oynamaz ya da yanlış yere gider. Tek çözüm B.
Cevap: B
Tek kopukluğu çözen şıkka atlamak. Şıkların çoğu kopukluklardan birini kapatır. Seçtiğin takastan sonra parçayı baştan sona yeniden oku; ikinci bir kopukluk kalıyorsa cevap o değildir.
Düşüncenin akışını bozan cümle (16–18)
Burada parçada tek bir yabancı cümle vardır. Dikkat: bu cümle çoğu zaman aynı konudan söz eder; onu yabancı yapan, paragrafın gittiği yönden sapmasıdır. Tamamen alakasız bir cümle ALES'te nadiren konur; bu yüzden "konuyla ilgili mi?" diye değil, "paragrafın söylediği şeye hizmet ediyor mu?" diye sor.
Akışı bozan cümlenin dört tipik hâli:
- Alt konu kayması: Paragraf bir şeyin nedenlerini anlatırken, bir cümle aynı şeyin sonuçlarından söz eder.
- Bakış açısı değişimi: Paragraf nesnel bilgi verirken bir cümle yazarın kişisel duygusunu söyler (ya da tersi).
- Zaman ya da kişi kayması: Geçmişi anlatan paragrafta bugüne dair bir yargı, üçüncü kişi anlatımda birden "biz".
- Karşıt yargı: Paragrafın savunduğu düşünceyle çelişen ama onu tartışmaya da açmayan bir cümle.
Yöntem: Paragrafın ne söylediğini bir cümleyle özetle. Şüpheli cümleyi çıkar, öncesi ile sonrasını birleştirip oku. Akış düzeliyorsa, hatta daha akıcı hâle geliyorsa, bulduğun cümle odur.
Uyku, beynin gün içinde topladığı bilgileri düzenlediği bir süreçtir. (I) Araştırmalar, yeni bir beceri öğrenen kişilerin uyuduktan sonra bu beceride belirgin biçimde ilerlediğini gösteriyor. (II) Beyin, derin uyku evresinde gün içindeki deneyimleri yeniden oynatarak kalıcı belleğe aktarıyor. (III) Uykusuzluk, dünyada en yaygın sağlık şikâyetlerinden biri hâline gelmiştir. (IV) Bu yüzden sınavdan önceki geceyi uykusuz geçirmek, öğrenileni pekiştirmek yerine zayıflatır. (V) Kısacası iyi bir uyku, öğrenmenin görünmeyen ama vazgeçilmez bir parçasıdır. Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır? A) I B) II C) III D) IV E) V
Çözüm
Paragrafın özeti: "Uyku, öğrenileni kalıcı hâle getirir." I, II, IV ve V bu düşünceyi destekliyor. III uykudan söz ediyor ama konuyu uykusuzluğun yaygınlığına, yani bir halk sağlığı istatistiğine kaydırıyor; öğrenmeyle ilişkisi yok. III'ü çıkarınca II'den IV'e geçiş ("Bu yüzden") çok daha doğal oluyor.
Cevap: C
Hattatlar için kalem, yalnızca bir yazı aracı değildi. (I) Kamış kalemler yıllarca kurutulur, ardından hattatın eline göre tek tek açılırdı. (II) Kalemin ucu, yazılacak yazı türüne göre farklı açılarla kesilirdi. (III) Bu yüzden bir hattat, kalemini başkasına kolay kolay ödünç vermezdi. (IV) Günümüzde hat sanatı müzelerde ve özel koleksiyonlarda sergilenmektedir. (V) Kalem, ustanın elinin bir uzantısı sayılır, ona adeta bir kimlik gibi bakılırdı. Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır? A) I B) II C) III D) IV E) V
Çözüm
Paragraf, hattatın kalemle kurduğu kişisel ilişkiyi anlatıyor ve geçmiş zaman kipiyle ilerliyor ("kurutulur, kesilirdi, vermezdi"). IV hem zamanı bugüne taşıyor ("Günümüzde") hem de konuyu kalemden hat eserlerinin sergilenmesine kaydırıyor. Bu hem zaman kayması hem alt konu kaymasıdır. IV'ü çıkarınca III'ten V'e geçiş kesintisiz.
Cevap: D
Şehirlerdeki yeşil alanlar, yalnızca estetik bir unsur değildir. (I) Ağaçlar, yaz aylarında çevrelerindeki hava sıcaklığını birkaç derece düşürür. (II) Parklar, farklı kesimlerden insanların karşılaştığı ortak mekânlar yaratır. (III) Parklardaki bankların tasarımı, 19. yüzyıl Paris'inin kent mobilyalarından esinlenmiştir. (IV) Ancak kentlerin büyümesi, bu alanların hızla azalmasına neden olmaktadır. (V) Bu nedenle kentsel planlamada yeşil alanlar, bir lüks değil altyapının parçası olarak görülmelidir. Bu parçada numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır? A) I B) II C) III D) IV E) V
Çözüm
Bu soruda bir tuzak var. IV, "Ancak" ile başlayıp yeşil alanların azaldığını söylüyor; ilk bakışta sapma gibi görünebilir. Ama V ("Bu nedenle … altyapının parçası olarak görülmelidir") tam da bu tehdide cevap veriyor. IV olmadan V'teki "Bu nedenle" boşa düşer; yani IV paragrafın dönüm noktası.
Paragrafın düşüncesi: "Yeşil alanlar estetikten fazlasıdır, korunmalıdır." I (iklim) ve II (toplumsal yaşam) bu yararları sayıyor. III de parklardan söz ediyor ama konuyu bankların tasarım tarihine kaydırıyor; yeşil alanların yararı ya da korunmasıyla ilgisi yok. III'ü çıkarınca II'den IV'e geçiş doğal.
Cevap: C
"Ancak, oysa, fakat" ile başlayan cümleyi hemen işaretlemek. Karşıtlık bağlacı akışı bozmaz; çoğu zaman paragrafın asıl düşüncesine geçişi sağlar. Cümleyi çıkarıp okumadan karar verme.
Doğru bilgi içeren cümleyi "doğru olduğu için" akışın parçası saymak. Akışı bozan cümle de genellikle doğru bir bilgidir. Özellikle tarih, din ve kültür konulu parçalarda "bu bilgi doğru" düşüncesi seni yanıltabilir. Soru bilginin doğruluğunu değil, paragrafa uyumunu soruyor.
Süre önerisi
16–18 soruları ortalama 60–75 saniyede çözülebilir; burada hızlı ol. 13–15 soruları 90–120 saniye alabilir. İlk okumada iki kopukluğu bulamıyorsan soruyu işaretle, sona bırak.
Özet
- Paragraf bir zincirdir: gönderim sözcükleri, bağlaçlar ve sıra ilişkileri halkalardır.
- Yer değiştirmede iki kopukluk vardır; tek takas ikisini de kapatmalıdır.
- Takastan sonra parçayı baştan sona yeniden oku.
- Akışı bozan cümle çoğu zaman aynı konudadır ama yön değiştirir: alt konu, bakış açısı, zaman ya da kişi kayması.
- Şüpheli cümleyi çıkar, öncesi ile sonrasını birleştir: akış düzeliyorsa doğru cümleyi bulmuşsundur.
- Karşıtlık bağlacı ile başlayan cümle otomatik olarak cevap değildir.
- 16–18'de hızlı, 13–15'te sabırlı ol.