ALES Sözel · 3. hafta
Anlatım biçimleri ve yazar tutumu
Bu konudan sınavda ortalama 3,1 soru çıkıyor (son 11 ALES).
Anlatım biçimleri
Bir metnin "anlatım biçimi", yazarın okuyucuya bilgiyi hangi tarzda sunduğudur. Dördü de birbirinden amaç ve dil bakımından ayrılır.
- Açıklama: Bilgi vermek, bir konuyu anlaşılır kılmak amacıyla yazılır. Dil nesnel, sade, "niçin/nasıl" sorularına cevap verir. Duygudan çok bilgi öne çıkar.
- Tartışma: Bir görüş savunulur ya da bir görüşe karşı çıkılır; yazar okuyucuyu bir fikre ikna etmeye çalışır. "Bence, kanımca, oysa, gerçek şu ki" gibi ifadeler sık görülür.
- Betimleme (tasvir): Bir yer, kişi ya da nesnenin görsel/duyusal özellikleri anlatılır; "nasıl göründüğü" öne çıkar. Sıfatlar ve duyulara hitap eden ifadeler yoğundur.
- Öyküleme: Bir olayın zaman içindeki akışı, kim-ne-nerede-ne zaman eksenli olarak anlatılır. Genelde geçmiş zaman kipleri ve olay sırası belirgindir.
Mini örnek — "Toplantı salonunun ahşap kapısı yarı aralıktı; kapının önünde duran adamın omuzları düşük, gözleri yorgundu." Bu cümle hangi anlatım biçimine örnektir?
Çözüm
Cümlede bir bilgi verilmiyor, bir görüş savunulmuyor; bir olay akışı da yok; kapının duruşu, adamın omuzlarının ve gözlerinin görünüşü anlatılıyor. Bu, göze hitap eden bir tasvirdir.
Cevap: Betimleme (tasvir).
Düşünceyi geliştirme yolları
Bir yazar, savunduğu görüşü inandırıcı kılmak için çeşitli "araçlar" kullanır. Bu araçları tanımak, "yazar düşüncesini nasıl geliştirmiştir" sorularının anahtarıdır.
- Tanımlama: Bir kavramın "ne olduğunu" açıklar. ("X, ... bir durumdur.")
- Örnekleme: Genel bir iddiayı somut bir örnekle destekler. ("Örneğin, ...")
- Karşılaştırma: İki durumu/kavramı benzerlik ya da farklarıyla yan yana koyar. ("...'e kıyasla", "oysa", "tersine")
- Tanık gösterme: Bir uzmanın, otoritenin sözünü ya da görüşünü aktararak iddiayı güçlendirir. ("... uzmanına göre", "... şöyle demiştir")
- Sayısal veri: Rakam, oran, istatistik vererek iddiayı somutlaştırır. ("%70'i", "üç kat", "on yılda")
Mini örnek — "Uyku eksikliği bağışıklık sistemini zayıflatır. Nitekim bir sağlık kuruluşunun raporuna göre, günde altı saatten az uyuyanların soğuk algınlığına yakalanma riski, yeterli uyuyanlara göre dört kat daha fazladır." Yazar burada düşüncesini hangi yollarla geliştirmiştir?
Çözüm
"Bir sağlık kuruluşunun raporuna göre" ifadesi bir otoriteye/kuruma başvurma, yani tanık gösterme; "dört kat daha fazladır" ifadesi ise somut bir oran, yani sayısal veridir.
Cevap: Tanık gösterme ve sayısal veri.
Altı çizili söz ve yazarın tutumu
"Altı çizili sözle ne anlatılmak isteniyor" sorularında ilk kural şudur: sözün sözlük anlamına değil, o cümledeki bağlamsal anlamına bak. Aynı kelime farklı cümlelerde farklı şeyler ifade edebilir; kelimenin çevresindeki cümleleri okuyarak o anki karşılığını bul.
Yazarın tutumu sorularında yazarın konuya karşı duruşunu ayırt etmen istenir:
- Nesnel (tarafsız): Yazar bilgi verir, yorum katmaz; "bence, kanımca" gibi ifadeler yoktur.
- Eleştirel: Yazar bir duruma, uygulamaya ya da görüşe olumsuz yaklaşır, eksiklik/hata gösterir.
- Övgü dolu / takdir eden: Yazar bir kişi, durum ya da fikri olumlu değerlendirir, üstünlüğünü vurgular.
Tutumu bulmak için yazarın kullandığı sıfatlara ve yorum cümlelerine bak; salt bilgi cümleleri (tarih, sayı, tanım) tutum belirtmez.
Çözümlü örnekler
1) "Şehrin eski mahallelerinde dar sokaklar birbirine öyle sıkı örülmüştü ki, öğlen güneşi bile duvarların arasına ancak ince bir çizgi hâlinde düşebiliyordu." Bu cümle hangi anlatım biçimine örnektir?
A) Açıklama
B) Tartışma
C) Betimleme
D) Öyküleme
E) Tanımlama
Çözüm
A: Cümlede bir bilgi/nedensellik açıklaması yok, görsel bir sahne var; elenir.
B: Herhangi bir görüş savunulmuyor, ikna çabası yok; elenir.
C: Sokakların sıklığı, güneşin duvarlara nasıl düştüğü anlatılıyor; bu doğrudan görsel bir tasvirdir.
D: Bir olay örgüsü, zaman akışı yok; sadece bir görüntü anlatılıyor, elenir.
E: Bir kavramın "ne olduğu" tanımlanmıyor; elenir.
Cevap: C
2) "Bazı eğitimciler ödevlerin öğrenmeyi pekiştirdiğini savunur. Bense tam tersini düşünüyorum: aşırı ödev yükü, öğrencinin konuya karşı ilgisini köreltmekten başka bir işe yaramıyor." Bu parçadaki tırnak içindeki "bense" ifadesiyle yazar neyi vurgulamaktadır?
A) Başka eğitimcilerin görüşüne tamamen katıldığını
B) Kendi görüşünün, bahsedilen genel görüşten farklı olduğunu
C) Ödevlerin öğrenmeyi kesinlikle pekiştirdiğini
D) Konu hakkında herhangi bir fikri olmadığını
E) Eğitimcilerin görüşünün tartışmaya kapalı olduğunu
Çözüm
A: "Tam tersini düşünüyorum" ifadesiyle açıkça çelişir; elenir.
B: "Bense" zamiri ve "tam tersini düşünüyorum" ifadesi, yazarın az önce aktarılan genel görüşten ayrıldığını, kendi karşıt görüşünü sunduğunu gösteriyor.
C: Yazar tam tersini, ödevin ilgiyi körelttiğini söylüyor; elenir.
D: Yazar açıkça bir fikir belirtiyor, fikirsizlik söz konusu değil; elenir.
E: Metinde böyle bir iddia yok; elenir.
Cevap: B
3) "Yeni yönetmelik, esnaf üzerindeki bürokratik yükü azaltmayı hedeflemiş; ne var ki uygulamada esnaf, aynı belgeleri artık üç farklı kurumdan ayrı ayrı almak zorunda kalıyor, bu da süreci eskisinden daha yorucu hâle getiriyor." Yazarın yeni yönetmeliğe karşı tutumu nasıldır?
A) Övgü dolu
B) Tamamen nesnel, hiçbir değerlendirme içermiyor
C) Eleştirel
D) Kayıtsız
E) Umursamaz
Çözüm
A: Yazar yönetmeliği övmüyor, aksine sorununu vurguluyor; elenir.
B: "Daha yorucu hâle getiriyor" ifadesi bir değer yargısıdır, salt bilgi aktarımı değildir; elenir.
C: Yazar yönetmeliğin hedefiyle sonucu arasındaki çelişkiyi göstererek olumsuz bir değerlendirme yapıyor: "eskisinden daha yorucu". Bu açık bir eleştiridir.
D, E: Yazar açıkça bir sorunu vurguluyor, kayıtsız ya da umursamaz değil; elenir.
Cevap: C
4) "Sabah erkenden çıktık, önce köy meydanındaki çeşmeden su içtik, sonra dağın eteğindeki patikayı takip ederek tepeye doğru yürümeye başladık; öğleye doğru zirveye ulaştığımızda güneş tam tepemizdeydi." Bu parça hangi anlatım biçimiyle yazılmıştır?
A) Tartışma
B) Açıklama
C) Tanımlama
D) Öyküleme
E) Karşılaştırma
Çözüm
A: Bir görüş savunulmuyor; elenir.
B: Bir konu bilgi amaçlı açıklanmıyor; elenir.
C: Bir kavramın tanımı yok; elenir.
D: "Önce... sonra... öğleye doğru" ifadeleriyle zaman içinde ilerleyen bir olaylar dizisi anlatılıyor; bu doğrudan öykülemedir.
E: İki şey kıyaslanmıyor; elenir.
Cevap: D
5) "Geleneksel sınıf ortamında öğretmen tek konuşan taraftır; oysa atölye tipi derslerde öğrenciler de tartışmaya katılır, soru sorar, birbirinin fikrini sınar. Bu nedenle atölye tipi dersler, öğrencinin konuyu edilgen dinlemek yerine etkin biçimde işlemesini sağlar." Yazar düşüncesini geliştirirken öncelikle hangi yolu kullanmıştır?
A) Tanık gösterme
B) Sayısal veri
C) İki eğitim yöntemini karşılaştırma
D) Öyküleme
E) Betimleme
Çözüm
A: Metinde herhangi bir uzman ya da otoriteye başvuru yok; elenir.
B: Herhangi bir rakam, oran verilmiyor; elenir.
C: "Geleneksel sınıf ortamı" ile "atölye tipi dersler" birbirine karşıt biçimde ("oysa" bağlacıyla) yan yana konuyor; bu doğrudan karşılaştırmadır.
D: Zaman içinde ilerleyen bir olay yok, iki yöntem karşılaştırılıyor; elenir.
E: Görsel/duyusal bir tasvir yok, kavramsal bir karşılaştırma var; elenir.
Cevap: C
Özet
- Açıklama: bilgi verir. Tartışma: görüş savunur. Betimleme: görüntüyü anlatır. Öyküleme: olayı zaman sırasıyla anlatır.
- Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri — her biri metinde farklı bir imle ("örneğin", "...'e göre", "%", "oysa") kendini belli eder.
- Altı çizili sözün anlamını bulurken sözlük anlamına değil, o cümledeki bağlama bak.
- Yazarın tutumu: nesnel (yorumsuz), eleştirel (olumsuz yargı), övgü dolu (olumlu yargı).
- Metinde aktarılan başka birinin görüşünü, yazarın kendi tutumuyla karıştırma.
- Olumsuz bir olgunun anlatılması tek başına "eleştiri" değildir; eleştiri için yazarın açık bir değer yargısı katması gerekir.