ALES Sözel · 5. hafta
Cümle sıralama (9–12)
Bu konudan sınavda ortalama 4 soru çıkıyor (son 11 ALES).
Giriş cümlesini bulmak: işin yarısı
Doğru sıralamayı bulmanın en hızlı yolu, önce hangi cümlenin paragrafı başlatamayacağını elemektir. Bir cümle, şu özelliklerden birini taşıyorsa asla ilk cümle olamaz:
İlk cümle olamayacakların işaretleri:
- Bağlaçla başlar: ancak, fakat, bu nedenle, dolayısıyla, bunun yanında, öte yandan, ayrıca, bu yüzden...
- Zamir ya da işaret sıfatıyla başlar: bu, bunlar, şu, onun, bu durum, bu görüş, bu fikir...
- "Örneğin", "nitekim", "kısacası" gibi bir önceki cümleye dayanan ifadelerle başlar.
- Bir kişiden/nesneden "o" diye söz eder ama o kişi/nesne daha önce adıyla tanıtılmamıştır.
Giriş cümlesi genelde konuyu ilk kez ortaya atan, genel-geçer bir ifadedir; bir isim, bir kavram ya da bir durum ilk kez orada adlandırılır.
Bağlaç ve gönderim ipuçları: cümleleri birbirine kenetleyen çiviler
Her bağlaç ve gönderim ifadesi, bir önceki cümleyle kurduğu ilişkiyi de açık eder. Bunları tanımak, cümleleri doğru sıraya "kenetlemenin" anahtarıdır.
Sık görülen kenetleyiciler ve anlamları:
- bu, bunlar, bu durum, bu fikir… → hemen önceki cümlede geçen somut bir şeye işaret eder.
- ancak, fakat, oysa → önceki cümleyle çelişen ya da onu sınırlayan bir bilgi gelecek.
- bu nedenle, dolayısıyla, sonuç olarak, kısacası → önceki bilgilerin bir SONUCU/özeti; genelde paragrafın sonuna yakın gelir.
- ise → önceki cümlede sözü edilen bir grup/görüşle karşılaştırılan İKİNCİ bir grup/görüş; "ise" gördüğün cümleden önce mutlaka bir "ilk taraf" cümlesi olmalı.
- örneğin, nitekim, mesela → önceki genel ifadeyi somutlaştıran bir örnek ya da doğrulama.
Kronoloji ve genelden özele akış
Konu bir olayın gelişimini anlatıyorsa (biri bir şey yaptı, sonra şu oldu, en sonunda böyle bitti), cümleleri zaman sırasına göre dizersin: "önce, ardından, bir süre sonra, bugün ise" gibi zaman ifadeleri sıralamayı doğrudan verir. Konu bir fikir/bilgi anlatıyorsa (olaysız, kavramsal metin), akış genelde genel ifadeden özele doğru gider: önce konu tanıtılır, sonra detaylandırılır, en sonda örnek ya da sonuç cümlesi gelir.
Şıklardan eleme ile hızlı çözüm
Beş cümleyi baştan sona mantık yürüterek dizmek yerine, çoğu zaman şıklara bakmak daha hızlıdır: şıkların çoğu aynı cümleyle başlıyorsa (örneğin 4 şık aynı cümleyle başlıyorsa) o cümlenin giriş cümlesi olduğu zaten netleşmiştir, zaman kaybetme. Sonra ikinci cümle için şıklar arasındaki farka bak; genelde 2-3 cümlelik bir belirsizlik kalır, onu çöz.
Pratik yol haritası:
- Bağlaç/zamirle başlayan cümleleri giriş adayı olmaktan çıkar.
- Kalan cümleler arasından en genel/isim-tanıtan olanı giriş seç.
- "Bu nedenle/dolayısıyla/kısacası" ile başlayanı sona koy.
- Kalan cümleleri gönderim zincirine (hangi cümle hangisine "bu" ile bağlanıyor) göre ortaya yerleştir.
- Şıklarla çapraz kontrol et; tam eşleşen şıkkı işaretle.
Çözümlü örnekler
1. Aşağıdaki cümleler anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde sıralandığında doğru sıralama hangisidir? I. 1907 yılında kurulan bu kooperatif, hâlâ ülkenin en büyük süt üreticisi konumundadır. II. Kısacası, büyümesini sürdürürken yeniliğe öncülük eden bu yapı, kooperatifçiliğin ne denli kalıcı olabileceğinin kanıtıdır. III. Valio adlı bir süt kooperatifi, Finlandiya tarım tarihinin en dikkat çekici örneklerinden biridir. IV. Bu liderliğin arkasında, kâr amacı gütmeyen yapısını korurken teknolojik yeniliklere öncülük etmesi yatar. A) III-I-IV-II B) III-IV-I-II C) I-III-IV-II D) III-I-II-IV E) IV-III-I-II
Çözüm
Giriş cümlesi III'tür: "Valio adlı bir süt kooperatifi" ifadesiyle bir isim ilk kez tanıtılıyor, bağlaç ya da zamir yok. I, "bu kooperatif" diyerek doğrudan III'teki Valio'ya işaret eder, o yüzden III'ten hemen sonra gelir. IV, "bu liderliğin arkasında" diyerek I'de anlatılan "ülkenin en büyük süt üreticisi olma" konumuna işaret eder; III'te henüz bir liderlikten söz edilmediği için IV, III'ten hemen sonra gelemez, I'den sonra gelmelidir. II ise "kısacası" ile başlayıp hem I'deki büyümeyi hem IV'teki yeniliği özetler, bu yüzden en sona gelir. Doğru sıralama: III-I-IV-II.
Cevap: A
2. Aşağıdaki cümleler anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde sıralandığında doğru sıralama hangisidir? I. Bazı bilim insanları, uykunun temel işlevinin beyni dinlendirmek olduğunu savunur. II. Diğerleri ise, uyku sırasında beynin gün içinde öğrenilenleri "temizleyip" en önemlilerini kalıcı hafızaya aktardığını öne sürer. III. Bu iki görüş, birbirini dışlamak yerine tamamlayıcı olarak da değerlendirilebilir. IV. Nitekim son yıllarda yapılan deneyler, uykunun hem dinlenme hem de hafıza pekiştirme işlevini aynı anda yürütebileceğini göstermektedir. A) I-II-III-IV B) II-I-III-IV C) I-III-II-IV D) I-II-IV-III E) III-I-II-IV
Çözüm
Giriş cümlesi I'dir: "bazı bilim insanları" ifadesiyle bir taraf tanıtılır, bağlaç/zamir yoktur. II, "diğerleri ise" diyerek I'deki "bazı bilim insanları"nın karşısına ikinci bir grup koyar; "ise" ifadesi mutlaka bir ilk taraftan sonra gelir, o yüzden II, I'den hemen sonra olmalıdır. III, "bu iki görüş" diyerek hem I hem II'ye birden işaret eder, demek ki ikisinden sonra gelmelidir. IV, "nitekim" ile III'teki "tamamlayıcı olabilir" iddiasını somut bir kanıtla (deneylerle) destekler, bu yüzden en sona gelir. Doğru sıralama: I-II-III-IV.
Cevap: A
3. Aşağıdaki cümleler anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde sıralandığında doğru sıralama hangisidir? I. Üniversite öğrencisiyken usta bir yazılımcı olan Kerem'in aklına ilginç bir fikir gelmişti. II. Kerem, önce bu fikrin uygulanabilir olup olmadığını anlamak için basit bir prototip tasarladı. III. Prototip beklenenden iyi sonuç verince birkaç arkadaşıyla birlikte küçük bir atölye kurdu. IV. Bugün ise o atölye, yüzlerce çalışanı olan bir teknoloji şirketine dönüşmüş durumda. A) I-II-III-IV B) II-I-III-IV C) I-III-II-IV D) I-II-IV-III E) III-I-II-IV
Çözüm
Giriş cümlesi I'dir: "Kerem" adı ve "bir fikir" ilk kez burada tanıtılır. II, "bu fikrin" diyerek I'deki fikre işaret eder ve kronolojik olarak ilk adımı ("önce... prototip tasarladı") anlatır; I'den hemen sonra gelmelidir. III, "prototip" sözcüğüyle II'de tasarlanan prototipe işaret eder ve kronolojik ikinci adımı ("atölye kurdu") anlatır. IV, "bugün ise" diyerek III'teki atölyenin bugünkü (son) durumunu anlatır ve zaman ifadesiyle paragrafı kapatır. Doğru sıralama: I-II-III-IV.
Cevap: A
4. Aşağıdaki cümleler anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde sıralandığında doğru sıralama hangisidir? I. İnsan beyni, bilgiyi işlerken enerji tasarrufu sağlayan kısayollara başvurur. II. Örneğin, sık karşılaşılan bir durumla ilgili karar verirken beyin, geçmişteki benzer durumları tarayıp hızlı bir sonuca ulaşır. III. Ancak az önceki örnekte olduğu gibi hızlı karar verme eğilimi, çoğu zaman işimize yarasa da bazen yanlış sonuçlara da götürebilir. IV. Dolayısıyla günlük hayatta hızlı ama hatalı kararlar almamak için bu eğilimin farkında olmak gerekir. A) I-II-III-IV B) I-III-II-IV C) II-I-III-IV D) I-II-IV-III E) III-I-II-IV
Çözüm
Giriş cümlesi I'dir: genel bir bilgi cümlesidir, bağlaç/zamir taşımaz. II, "örneğin" ile I'deki genel iddiayı somutlaştırır; I'den hemen sonra gelmelidir. III, "az önceki örnekte olduğu gibi" diyerek doğrudan II'ye işaret eder ve zıt bir bilgi ("ancak") ekler; demek ki II'den hemen sonra gelmelidir. IV, "dolayısıyla" ile önceki üç cümlenin ortaya koyduğu durumdan bir sonuç çıkarır, bu yüzden en sona gelir. Doğru sıralama: I-II-III-IV.
Cevap: A
5. Aşağıdaki cümleler anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde sıralandığında doğru sıralama hangisidir? I. Şehir içi ulaşımda bisiklet kullanımını artırmak isteyen belediyeler, genellikle yeni bisiklet yolları yapmaya odaklanır. II. Ancak yapılan araştırmalar, güvenli yol kadar güvenli park alanlarının da bisiklet kullanımını teşvik ettiğini göstermektedir. III. Örneğin bisikletini çalınma korkusu olmadan bırakabilen kişiler, bisikleti günlük ulaşımda çok daha sık tercih etmektedir. IV. Nitekim böyle bir güven ortamının sağlandığı bazı Avrupa şehirlerinde, park alanı sayısı artırıldıktan sonra bisiklet kullanım oranlarında belirgin bir artış gözlenmiştir. V. Bu nedenle bisiklet politikalarının yalnızca yol değil, park altyapısını da kapsaması gerekmektedir. A) I-II-III-IV-V B) I-II-IV-III-V C) I-III-II-IV-V D) I-II-III-V-IV E) II-I-III-IV-V
Çözüm
Giriş cümlesi I'dir: belediyelerin genel yaklaşımını anlatan, bağlaç/zamir içermeyen bir cümledir. II, "ancak" ile I'e zıt bir bilgi ekler (yol değil, park alanı da önemli); I'den hemen sonra gelir. III, "örneğin" ile II'deki "güvenli park alanı" iddiasını somutlaştırır (çalınma korkusu olmayan kişiler). IV, "böyle bir güven ortamı" diyerek doğrudan III'teki "çalınma korkusu olmadan" ifadesine işaret eder ve bunu gerçek bir örnekle (Avrupa şehirleri) destekler; III'ten hemen sonra gelmelidir. V, "bu nedenle" ile tüm önceki bilgilerden bir sonuç çıkarır, en sona gelir. Doğru sıralama: I-II-III-IV-V.
Cevap: A
Özet
- Bağlaç ya da zamirle başlayan cümle asla giriş cümlesi olamaz.
- Giriş cümlesi genelde bir kavramı/ismi ilk kez tanıtan, genel-geçer cümledir.
- "Bu nedenle / dolayısıyla / kısacası" ile başlayan cümle genelde son sıradadır.
- "İse" gördüğün yerde mutlaka öncesinde bir "ilk taraf" cümlesi ara.
- Zaman ifadeleri (önce, ardından, bugün ise) varsa kronolojik sırayı esas al.
- Olaysız/kavramsal metinlerde genelden özele, örnek ve sonuç cümlesine doğru giden akışı ara.
- Şıklardaki ortak baş/son cümleleri önce eleyerek zaman kazan; belirsizlik kalan 2-3 cümleye odaklan.