ALES Sözel · 3. hafta
Boşluk doldurma ve kesin çıkarım (1–8)
Bu konudan sınavda ortalama 8 soru çıkıyor (son 11 ALES).
Boşluk doldurma: cümle neyi "istiyor"?
Boşluk doldurma sorularında metnin geri kalanını okumadan boşluğu doldurmaya çalışmak en büyük hatadır. Doğru yöntem, boşluğun önünü ve arkasını dikkatle okuyup cümlenin mantıksal olarak hangi yöne gittiğini bulmaktır.
Boşluğu doldururken önce şu iki soruyu sor:
- Bağlaç var mı? "Ama, fakat, oysa, ancak" → boşluk, öncesiyle zıt yönde bir bilgi ister. "Çünkü, bu yüzden, bu nedenle, dolayısıyla" → boşluk, öncesiyle aynı yönde, onun sonucu ya da nedeni olan bir bilgi ister.
- Zıtlık/paralellik sinyali var mı? Bağlaç olmasa da cümlenin genel havası (olumlu/olumsuz) boşluğun tonunu belirler. Cümle övgüyle başlıyorsa boşluk da genelde övgü yönünde devam eder, tersi de geçerlidir — "ama" gibi bir çevirici yoksa yön değişmez.
Mini örnek — "Öğrenci, sınava haftalar öncesinden çalışmaya başlamıştı; bu yüzden sınav günü _______." Boşluğa en uygun ifade hangi yöndedir?
Çözüm
"Bu yüzden" bir sonuç bağlacıdır; önceki bilgiyle (erken çalışmaya başlama) aynı yönde, onun mantıksal sonucu olan bir ifade gerekir. Erken ve düzenli çalışmanın olağan sonucu rahatlık/hazır olma hissidir, panik değildir.
Cevap yönü: "...kendini rahat ve hazır hissediyordu" gibi olumlu/sonuç bildiren bir ifade olmalı; "yine de çok endişeliydi" gibi bir ifade "bu yüzden" bağlacıyla çelişir.
Kesin çıkarım: "kesinlikle" ne demektir?
6–8. sorularda soru kökü genelde şöyledir: "Bu parçadaki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?" ya da "...kesinlikle çıkarılabilir?" Buradaki "kesinlikle" kelimesi, önceki derste gördüğün olası çıkarımdan daha katı bir ölçüttür.
Kesin çıkarım: Verilen bilgilerden, başka hiçbir ihtimale yer bırakmadan, matematiksel bir zorunlulukla ulaşılan sonuçtur. "Olası", "muhtemel", "genelde böyledir" gibi bir sonuç, ne kadar mantıklı görünürse görünsün, kesin değildir — çünkü aynı bilgilerle başka bir ihtimal de hâlâ mümkündür.
Test için altın kural: Şıktaki iddianın yanlış olabileceği bir durum hayal edebiliyor musun, metindeki bilgilerle çelişmeden? Eğer evet, o şık kesin değildir.
Çözümlü örnekler
1) Ahmet, kitabı bitirmek için kendine üç gün süre tanımıştı; _______ üçüncü günün sonunda kitabı yarılamış olduğunu fark etti.
A) çünkü
B) üstelik
C) ne var ki
D) bu yüzden
E) dolayısıyla
Çözüm
Boşluktan sonraki bilgi (planın gerisinde kalmış olmak), boşluktan önceki niyetle (üç günde bitirme planı) çelişiyor. Bu yüzden bir zıtlık bağlacı gerekir.
A: "Çünkü" neden bildirir; ama kitabı yarılamış olmak, kendine üç gün süre tanımanın nedeni değildir. Elenir.
B: "Üstelik" aynı yönde bir ekleme yapar; oysa iki bilgi (plan ve sonuç) zıt yöndedir. Elenir.
D, E: "Bu yüzden / dolayısıyla" sonuç bağlaçlarıdır; ama sonuç cümlesi (yarılamış olma) planla çelişiyor, bu bağlaçlarla uyumsuz. Elenir.
C: "Ne var ki" bir zıtlık bağlacıdır ve devamındaki "yarılamış olduğunu fark etti" bilgisiyle tam uyumludur: niyet ile sonuç arasındaki çelişkiyi doğru kurar.
Cevap: C
2) Şehirdeki hava kirliliği son on yılda ciddi biçimde arttı; buna paralel olarak solunum yolu rahatsızlıklarıyla başvuran hasta sayısı da _______.
A) azaldı
B) aynı seviyede kaldı
C) yükseldi
D) ölçülemedi
E) hiç değişmedi
Çözüm
"Buna paralel olarak" ifadesi, iki durumun aynı yönde ilerlediğini söyler: hava kirliliği arttıysa, paralel giden şey de artmalıdır.
A: "Azaldı" ters yönde bir değişim; "paralel" ifadesiyle çelişir, elenir.
B, E: "Aynı kaldı / hiç değişmedi" bir değişim olmadığını söyler; ama cümle "paralel olarak" değiştiğini varsayıyor, elenir.
C: "Yükseldi", hava kirliliğindeki artışla aynı yönde bir değişim; "paralel olarak" ifadesiyle tam uyumlu.
D: "Ölçülemedi" cümlenin akışına yabancı bir bilgi ekliyor, metnin verdiği yönle ilgisi yok; elenir.
Cevap: C
3) Bir kütüphanede toplam beş raf vardır. A rafı B rafından, B rafı da C rafından daha fazla kitap içermektedir. C rafında D rafından fazla, D rafında ise E rafından fazla kitap vardır.
Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
A) B rafı, D rafından az kitap içerir.
B) A rafı, en fazla kitaba sahip raftır.
C) B rafı, C rafından az kitap içerir.
D) C rafı, A rafından fazla kitap içerir.
E) D rafı, E rafından az kitap içerir.
Çözüm
Sıralamayı kur: A > B > C > D > E. Bu tam bir zincir olduğu için her iki rafın karşılaştırması satırdan doğrudan okunur.
A: Zincirde B > C > D, dolayısıyla B kesinlikle D'den fazladır, az değil. Çelişir, elenir.
B: Zincirin en başında A var, tüm raflardan büyük olduğu için A kesinlikle en fazla kitaba sahiptir. Bu zorunlu bir sonuç.
C: Zincirde B, C'den büyüktür (B > C); "B, C'den az" ifadesi çelişir, elenir.
D: Zincirde C, A'dan küçük (A > B > C); "C, A'dan fazla" ifadesi çelişir, elenir.
E: Zincirde D, E'den büyüktür (D > E); "D, E'den az" ifadesi çelişir, elenir.
Cevap: B
4) Bir fabrika üç vardiya ile çalışmaktadır. Sabah vardiyası akşam vardiyasından fazla, gece vardiyası ise sabah vardiyasından az ürün üretmektedir.
Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?
A) En fazla ürünü akşam vardiyası üretir.
B) Sabah vardiyası, gece vardiyasından fazla ürün üretir.
C) Gece vardiyası, akşam vardiyasından fazla ürün üretir.
D) Üç vardiya da eşit miktarda ürün üretir.
E) En az ürünü akşam vardiyası üretir.
Çözüm
Bilgileri sırala: Sabah > Akşam (verilen). Sabah > Gece (verilen). Ama Akşam ile Gece arasında doğrudan bir karşılaştırma verilmemiştir.
A: Akşamın en fazla olduğu iddiası; oysa sabah akşamdan fazla, akşam en fazla olamaz. Çelişir, elenir.
B: Sabah > Gece bilgisi soruda doğrudan verilmiş: "gece vardiyası... sabah vardiyasından az ürün üretmektedir." Bu zorunlu ve kesin bir bilgidir.
C: Gece ile akşam arasında metinde hiçbir karşılaştırma yok; gece daha fazla da olabilir daha az da. Kesin değil, elenir.
D: Metin zaten farklı miktarlar üretildiğini söylüyor ("fazla/az" ifadeleriyle); eşitlik metinle çelişir, elenir.
E: Akşamın en az olduğu iddia ediliyor; ama gece ile akşam arasında karşılaştırma yok, gece akşamdan daha az olabilir. Kesin değil, elenir.
Cevap: B
5) Bir öğretmen sınıfındaki öğrencilerin ödev yapma alışkanlığını incelemiş; ödevini düzenli yapan öğrencilerin tamamının aynı zamanda derse düzenli katıldığını, ancak derse düzenli katılan bazı öğrencilerin ödevlerini düzenli yapmadığını tespit etmiştir.
Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
A) Derse düzenli katılan her öğrenci ödevini de düzenli yapar.
B) Ödevini düzenli yapmayan hiçbir öğrenci derse düzenli katılmaz.
C) Ödevini düzenli yapan bir öğrenci, derse düzenli katılan öğrencidir.
D) Ödevini düzenli yapmayan öğrencilerin tamamı derse düzenli katılır.
E) Sınıftaki öğrencilerin çoğu ödevini düzenli yapmaktadır.
Çözüm
Verilen bilgi: "ödevini düzenli yapanlar" kümesi, "derse düzenli katılanlar" kümesinin bir alt kümesidir (ödev yapan → derse katılan, ama tersi her zaman doğru değil).
A: Metin tam tersini söylüyor: derse düzenli katılan bazıları ödevini yapmıyor. Çelişir, elenir.
B: Bu, "ödev yapmayan hiç kimse derse düzenli katılmaz" demek; oysa metinde derse düzenli katılıp ödev yapmayan öğrenciler zaten var olduğu söyleniyor — yani ödev yapmayan biri derse düzenli katılabiliyor. Çelişir, elenir.
C: "Ödevini düzenli yapan" kümesinin tamamı "derse düzenli katılan" kümesinin içinde olduğu için, bu kümeden alınan herhangi bir öğrenci kesinlikle derse düzenli katılan biridir. Bu zorunlu bir sonuç.
D: Metin, ödevini düzenli yapmayanların bir kısmının derse düzenli katıldığını söylüyor; ama tamamının katıldığına dair bilgi yok — sınıfta hem derse düzenli katılmayan hem ödevini düzenli yapmayan öğrenciler de olabilir. Kesin değil, elenir.
E: Metinde "çoğu" ile ilgili bir oran/sayı verilmiyor, sadece bir alt küme ilişkisi kuruluyor; kesin değil, elenir.
Cevap: C
Özet
- Boşluk doldurmada önce bağlacı bul: zıtlık bağlacı (ama, fakat, oysa) yön değiştirir; sonuç bağlacı (bu yüzden, çünkü) yönü korur.
- Bağlaç yoksa cümlenin genel olumlu/olumsuz havasını takip et; ani bir yön değişikliği ancak açık bir sinyal ile olur.
- "Kesinlikle çıkarılabilir" sorularında ölçüt mantıksal zorunluluktur, olasılık ya da genel geçerlilik değildir.
- Şıktaki iddianın yanlış olduğu bir durum hayal edebiliyorsan (metinle çelişmeden), o şık kesin değildir.
- Sıralama/karşılaştırma sorularında bilgileri tek bir zincir hâlinde diz; karşılaştırılmamış iki öğe hakkında kesin bir şey söylenemez.
- "Sadece, yalnızca, her zaman, hiçbir, tamamı" gibi kelimeler eklenerek doğru bir bilgi çarpıtılabilir; bu kelimenin metinde gerçekten karşılığı olup olmadığını kontrol et.