ALES Sözel · 2. hafta
Yardımcı düşünce ve çıkarım
Bu konudan sınavda ortalama 13,3 soru çıkıyor (son 11 ALES).
Yardımcı düşünce nedir?
Bir önceki derste ana düşünceyi (paragrafın tamamını özetleyen tek yargı) öğrendin. Yardımcı düşünceler ise ana düşünceyi desteklemek için verilen alt bilgilerdir: örnekler, nedenler, sonuçlar, karşılaştırmalar. Bu derste artık paragrafın tamamını değil, paragrafın içindeki tek tek cümlelerin ne söylediğini / ne söylemediğini ayırt etmeyi öğreneceksin.
Çıkarım (ima): Metinde birebir yazmayan ama metindeki bilgilerden mantıksal olarak zorunlu şekilde ulaşılan sonuçtur. Çıkarım, metnin "söylediği"nin ötesine, ama metnin izin verdiği kadar bir adım gider — asla metinle çelişmez ve asla metnin izin vermediği kadar ileri gitmez.
Soru köküne göre yöntem: olumlu mu olumsuz mu?
Bu soru grubunda en kritik adım, soru kökünün olumlu mu olumsuz mu olduğunu ilk cümlede fark etmektir. Aceleyle okuyup tersini işaretlemek en sık yapılan hatadır.
- Olumlu kök ("çıkarılabilir", "ulaşılabilir", "söylenebilir"): Aradığın şık, metinden destek bulan tek şıktır. Diğer dördü metinle ilgisiz, metinle çelişen ya da metinden daha ileri giden (aşırı genelleme) şıklardır.
- Olumsuz kök ("çıkarılamaz", "değinilmemiştir", "söylenemez"): Burada mantık tam ters döner. Dört şık metinden doğrudan destek bulur; aradığın tek şık, metinde hiç geçmeyen, metinle çelişen ya da metnin verdiğinden daha fazlasını iddia eden şıktır.
Şıkları metinde işaretleme yöntemi
Bu soru tipinde en güvenilir teknik, şıkları tek tek metinle eşleştirmektir. Her şık için kendine şunu sor: "Bu bilgi metnin neresinde geçiyor, ya da metnin hangi cümlesinden mantıken çıkıyor?" Cevap veremiyorsan (metinde yeri yoksa) o şık, olumsuz köklü bir soruda aradığın cevap olabilir.
Bir şıkkı elerken üç olası durum vardır:
- Metinde birebir/yakın ifadeyle var → desteklenir.
- Metindeki iki bilgiden mantıksal olarak zorunlu çıkar → desteklenir (gerçek çıkarım budur).
- Metinde hiç yok, metinle çelişiyor, ya da metnin verdiğinden fazlasını iddia ediyor (ör. metin "bazı" derken şık "hepsi" diyor) → desteklenmez.
Çözümlü örnekler
1) Bazı hastalar, ilaçlarını doktorun söylediği süre boyunca değil, kendilerini iyi hissettikleri an kesiyor. Oysa birçok ilaç, belirtiler kaybolduktan sonra da bir süre daha kullanılmalıdır; aksi hâlde hastalık nüksedebilir ya da ilaca direnç gelişebilir.
Bu parçadan aşağıdakilerin hangisi çıkarılabilir?
A) Tüm hastalar ilaçlarını erken keser.
B) İlaç kullanımını erken bırakmak bazı sağlık riskleri doğurabilir.
C) Doktorlar hastalarını yeterince bilgilendirmemektedir.
D) Belirtiler kaybolduğunda ilaç kesilmelidir.
E) İlaca direnç gelişmesi yalnızca erken bırakmadan kaynaklanır.
Çözüm
Bu olumlu köklü bir sorudur; metinden destek bulan tek şık aranır.
A: Metin "bazı hastalar" diyor, "tüm hastalar" değil; kapsam genişletilmiş, elenir.
B: Metindeki "hastalık nüksedebilir ya da ilaca direnç gelişebilir" ifadesiyle doğrudan destekleniyor.
C: Metinde doktorların bilgilendirmesiyle ilgili hiçbir şey yok; metne dışarıdan eklenmiş bir yorum, elenir.
D: Metin tam tersini söylüyor: belirtiler kaybolsa da bir süre daha kullanılmalı; çelişir, elenir.
E: "Yalnızca" ifadesi metinde yok; direncin başka nedenleri olabileceğini metin dışlamıyor, aşırı iddia, elenir.
Cevap: B
2) Arı popülasyonlarındaki azalma yalnızca bal üretimini değil, birçok meyve ve sebzenin tozlaşmasını da olumsuz etkiler. Bazı bölgelerde çiftçiler bu yüzden tozlaşmayı elle, fırçayla yapmak zorunda kalıyor; bu da hem zaman hem maliyet açısından büyük bir yük oluşturuyor.
Bu parçada aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?
A) Arı azalmasının tozlaşmaya etkisi
B) Elle tozlaşmanın maliyet getirdiği
C) Arı azalmasının bal üretimine etkisi
D) Arı popülasyonlarının azalma nedenleri
E) Elle tozlaşmanın zaman aldığı
Çözüm
Bu olumsuz köklü bir sorudur; metinde desteği olmayan tek şık aranır.
A: "Tozlaşmasını da olumsuz etkiler" ifadesiyle doğrudan değiniliyor; elenir (yani bu şık aranan cevap değil).
B: "Hem zaman hem maliyet açısından büyük bir yük" ifadesiyle değiniliyor; elenir.
C: "Yalnızca bal üretimini değil" ifadesi bal üretiminin de etkilendiğini zaten söylüyor; değiniliyor, elenir.
D: Metin azalmanın sonuçlarından bahsediyor ama azalmanın nedenlerinden hiç bahsetmiyor; metinde yeri yok.
E: "Hem zaman... açısından yük" ifadesiyle zaman kaybına değiniliyor; elenir.
Cevap: D
3) Bir binanın depreme dayanıklı olması için sadece malzeme kalitesi yeterli değildir; zemin etüdü, doğru statik hesap ve düzenli denetim de aynı derecede önemlidir. Bu unsurlardan biri eksik olduğunda diğerleri tek başına binayı güvenli kılmaya yetmez.
Bu parçaya göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Malzeme kalitesi tek başına depreme dayanıklılığı garanti etmez.
B) Zemin etüdü, bina güvenliğini etkileyen unsurlardan biridir.
C) Kaliteli malzeme kullanan her bina depreme dayanıklıdır.
D) Denetim eksikliği, diğer unsurlar tam olsa da bir risk oluşturabilir.
E) Bina güvenliği birden fazla unsurun bir arada bulunmasını gerektirir.
Çözüm
Bu olumsuz köklü bir sorudur; metinle çelişen ya da desteklenmeyen tek şık aranır.
A: "Sadece malzeme kalitesi yeterli değildir" ifadesiyle birebir destekleniyor; elenir.
B: Zemin etüdü, metinde sayılan dört unsurdan biri; destekleniyor, elenir.
C: Metin tam tersini söylüyor: kaliteli malzeme tek başına yetmez. "Her bina" ifadesi de aşırı genelleme. Metinle doğrudan çelişiyor.
D: "Bu unsurlardan biri eksik olduğunda diğerleri tek başına yetmez" ifadesiyle destekleniyor; elenir.
E: Metnin tamamı bunu anlatıyor; destekleniyor, elenir.
Cevap: C
4) Uzun süre yalnız yaşayan yaşlı bireylerde unutkanlık şikâyetlerinin, sosyal çevresi geniş olan yaşıtlarına göre daha sık görüldüğü gözlemlenmiştir. Bu durum, sosyal etkileşimin zihinsel keskinliği koruma konusunda bir payı olabileceğini düşündürmektedir.
Bu parçadan hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
A) Unutkanlığın tek nedeni sosyal yalnızlıktır.
B) Sosyal etkileşim, zihinsel keskinliğin korunmasında rol oynayabilir.
C) Yalnız yaşayan her yaşlı birey unutkanlık yaşar.
D) Sosyal çevresi geniş olan bireyler hiçbir zaman unutkanlık yaşamaz.
E) Unutkanlık, yalnızca ileri yaşta ortaya çıkan bir durumdur.
Çözüm
A: Metin "bir payı olabilir" diyor, "tek neden" demiyor; aşırı iddia, elenir.
B: Son cümledeki "sosyal etkileşimin zihinsel keskinliği koruma konusunda bir payı olabileceği" ifadesiyle birebir örtüşüyor; metnin temkinli dilini ("olabilir") de koruyor.
C: "Her yaşlı birey" ifadesi metindeki "daha sık görülür" (yani bazılarında) ifadesini aşırı genelliyor; elenir.
D: "Hiçbir zaman" metnin izin vermediği kesin bir iddia; metin sadece göreceli bir sıklık farkından bahsediyor; elenir.
E: Metinde unutkanlığın yaşla sınırlı olduğuna dair bir iddia yok; metne dışarıdan eklenmiş, elenir.
Cevap: B
5) Bir şirkette çalışanların fikirlerini rahatça söyleyebildiği toplantılarda, karar kalitesi genellikle daha yüksek çıkar. Ancak bu, her fikrin uygulanacağı anlamına gelmez; yöneticinin görevi, farklı fikirleri dinledikten sonra en uygun olanı seçmektir.
Bu parçadan aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?
A) Çalışanların fikir belirtmesi karar kalitesini etkileyebilir.
B) Her söylenen fikrin uygulanması beklenmez.
C) Yöneticinin rolü, fikirler arasından seçim yapmaktır.
D) Fikir üretme sürecine katılan her çalışanın önerisi uygulamaya konur.
E) Fikirlerin rahatça paylaşılabildiği ortamlar alınan kararların kalitesini olumlu etkileyebilir.
Çözüm
Bu olumsuz köklü bir sorudur; metinle çelişen tek şık aranır.
A: "Karar kalitesi genellikle daha yüksek çıkar" ifadesiyle destekleniyor; elenir.
B: "Her fikrin uygulanacağı anlamına gelmez" ifadesiyle birebir destekleniyor; elenir.
C: "Yöneticinin görevi... en uygun olanı seçmektir" ifadesiyle destekleniyor; elenir.
D: Metin tam tersini söylüyor: her fikrin uygulanacağı anlamına gelmiyor. Metinle doğrudan çelişiyor.
E: A ile aynı bilgiyi başka kelimelerle veriyor, destekleniyor; elenir.
Cevap: D
Özet
- Yardımcı düşünceler, ana düşünceyi destekleyen örnek/neden/sonuç cümleleridir.
- Soru kökünü oku: "çıkarılabilir/söylenebilir" olumlu, "çıkarılamaz/değinilmemiştir/söylenemez" olumsuzdur; hangisini aradığını karıştırma.
- Her şıkkı tek tek metinle eşleştir: metinde yeri var mı, metinden zorunlu çıkıyor mu?
- Gerçek çıkarım, metnin kapsamını korur; ne daraltır ne genişletir ("bazı" → "bazı", "hepsi" değil).
- "Her zaman, asla, yalnızca, hiçbir, tamamen" gibi kesinlik bildiren ifadeler çoğu zaman aşırı genelleme sinyalidir.
- Metinde yazmayan hiçbir doğru bilgi, çıkarım olarak işaretlenmez; "bu doğru ama metin söylemiyor" dediğin an o şık elenir.